Cirkelredenering, onvermijdelijk, makkelijk en mooi

Een cirkelredenering is de basisvorm van alle andere argumentaties. Zonder dat een redenering uiteindelijk op zichzelf terugverwijst, kan deze geen betekenis hebben. Een mens die een wereldbeeld opbouwt, tracht dit consistent te doen. Mensen kunnen aangesproken worden op eigen inconsistenties. Dat is zelfs noodzakelijk wil men nog te vertrouwen zijn. Als iemand zich niet eens aan zijn eigen woord gehouden kan worden, wat blijft er dan nog over aan communicatie?

Daarom vind ik altijd dat een theorie, die zich erop voorstaat een en al cirkel te zijn, dat die theorie een streepje voorheeft. Die kan tenminste realistisch zijn. Ongeacht of de realiteit zelf een grote cirkel is. Wij zijn het automatisch, hoe kunnen we anders zijn?

Het grote nadeel aan een cirkelredenering is dat deze zichzelf bewijst. Externe bewijzen worden als het ware geïnternaliseerd. Feiten worden erbij gesleept en tonen het eigen gelijk aan. Dat wat zich buiten de waarnemingscirkel bevindt wordt of niet waargenomen of verworpen of als onbelangrijk gekenschetst. Alles wat het eigen wereldbeeld kan weerleggen bevindt zich normaal gesproken buiten het eigen blikveld. Komt het erin, dan zal het vaak niet eens als zodanig (h)erkend worden. Tegelijkertijd is het de meest natuurlijke staat van overtuiging. Wie kan zichzelf continu voorhouden het mis te hebben als bewijs van goed denken? Het zelf niet gelijkhebben als criterium van wijsheid opent de deuren naar allerlei ongefundeerde meningen. Daarmee ondermijnt een persoon het eigen richtingsgevoel en daarmee elke basis van een grondslag voor zichzelf. En niet te vergeten voor anderen. Het wordt niet gewaardeerd als iemand continu van mening verandert of zegt iets niet te weten. Je kan pas iemand gaan vertrouwen als die op enige wijze consistent is. Denken in cirkels maakt iemand betrouwbaar.

Terug naar de cirkelredenering en het bewijs, dat deze zichzelf makkelijk bewijst. Voorzover ik weet is de uitgebreidste theorie, die zich baseert op een cirkelredenering, de astrologie. Naast de vorm van de horoscoop zelf, zitten er nog meer cirkels in. Als ik het goed heb, is het zelfs zo dat dat geldt voor de elementen. In de astrologie heb je vier elementen, te weten aarde, water, lucht en vuur. Er zijn twaalf sterrenbeelden. Deze zijn gelijkelijk verdeeld over de vier elementen en elk element heeft daarmee drie sterrenbeelden. Elk sterrenbeeld onderscheidt zich van de andere twee elementen in hetzelfde hoofdelement door een ander subelement te hebben. Het element Aarde bijvoorbeeld heeft de sterrenbeelden Stier, Maagd en Steenbok. Bovenstaande bewering betekent dat Stier een ander element als subelement heeft dan Maagd en beide een ander als Steenbok. Het zijn van een cirkel vooronderstelt dit logischerwijze ook, want hoe kunnen de vier elementen anders opgebouwd zijn? Als de elementen onafhankelijk van elkaar gedefiniëerd zijn hoef je geen cirkel als beeld te krijgen maar kan je er alles van maken wat je wilt. Als elementen elkaars bestaan daarentegen vooronderstellen vormen ze tesamen een gesloten geheel vergelijkbaar met een slang die in zijn eigen staart bijt. Een cirkel is de meest basale figuur om dat uit te beelden en het is een cirkel die de basis vormt van de astrologie. Zo zijn we weer terug bij het uitgangspunt.

Dus heb ik zonder last van diepgaande kennis van de astrologie deze verhoudingen uitgetekend. Of het klopt? Wie weet. Maar als het niet klopt, dan zou het wel zo moeten zijn. Kijk maar naar onderstaand plaatje en zie hoe alles zo mooi met elkaar samenvalt:

Logische verdeling

  • Elk element heeft de andere drie elementen als subelement. De subelementen bij het element Vuur zijn daarmee lucht, water en aarde.
  • Voor elk kwadrant geldt dat het middelste element als subelement in het kwadrant zelf ontbreekt. Dus in het eerste kwadrant staat Aarde in het midden en ontbreekt Aarde zelf als subelement.
  • De subelementen van twee tekens tegenover elkaar zijn elkaars componenten. Tegenover Lucht-aarde staat Vuur-water en tegenover Aarde-vuur staat Water-lucht.
  • Het tweede en derde cirkelsegment in elk kwadrant hebben tesamen allevier de elementen. In het derde kwadrant bijvoorbeeld heb je "water-lucht" en "vuur-aarde".

In de volgende tabel staan de tekens uitgesplitst in de drie verschillende dynamieken.

Kardinaal (eerste cirkelsegment) Vast (tweede cirkelsegment) Beweeglijk (derde cirkelsegment)
Hoofdelement Subelement Hoofdelement Subelement Hoofdelement Subelement
Vuur Lucht Vuur Water Vuur Aarde
Water Aarde Water Lucht Water Vuur
Lucht Vuur Lucht Aarde Lucht Water
Aarde Water Aarde Vuur Aarde Lucht
  • Per dynamiek komt elk element een keer voor als hoofdelement en een keer als subelement.
  • Het hoofdelement van het kardinale teken is het subelement van het vaste teken.
  • Het subelement van het beweeglijke teken is het hoofdelement van het eerstvolgende kardinale teken.
  • Het subelement van het kardinale teken is het hoofdelement van het eerstvolgende beweeglijke teken.
  • Het subelement van het vaste teken is het complement van het hoofdelement van het beweeglijke teken.
  • Hoofdelementen in de kardinale tekens worden aangevuld met het complementaire element.

Als we de laatste waarnemingen bekijken, dan kan het volgende geredeneerd worden:

  • Aarde met water in zich verbeeldt de kronkelige paden van de Steenbok als deze op weg moet naar zijn bestemming.
  • Lucht met vuur verbeeldt het lange kijken, wikken en wegen van de Weegschaal, die alles zo lang als mogelijk in de lucht houdt om ten lange leste een beslissing te nemen.
  • Vuur met lucht verbeeldt het laaiend enthousiasme van de Ram, het starten uit het niets.
  • Water met aarde verbeeldt de vaste veilige plaats in een turbulente omgeving, waar het veilig terugtrekken en goed verdedigen is. De basis om de wereld vanuit te verkennen, ziedaar de Kreeft.


De hoofdelementen in de vaste tekens – continuïteit – worden gevoed door de subelementen. Tevens is de druk van binnenuit het grootste, omdat het subelement zich het minst op zijn plaats voelt binnen het hoofdelement.

  • Aarde heeft geen beweging in zich. Door het innerlijke vuur kan het verplaatst worden zoals een vulkaan de aarde verspreidt en als lava laat stromen.
  • Lucht heeft geen vastigheid in zich, maar door de aarde te beroeren, kan het een zichtbaar effect hebben. Het kan alle kanten opgaan, die het zelf wil. Het kan ongestoord zijn eigen interesses volgen. Erg moeilijk voor de aardse energie om zich kenbaar te maken. Discipline is bij de enige mogelijkheid.
  • Vuur heeft een opwaartse beweging in zich en door de innerlijke beweging van het water kan het zichzelf blijven voeden. Zoals de zon door interne verbranding kan blijven stralen, zo helpen de innerlijke convectiestromen om te blijven branden. Aandacht voor het innerlijk van het Water komen nauwelijks aan bod. Daar is het niet de goede omgeving voor.
  • De stromende kracht van Water wordt versterkt door de toevoeging van het lucht. Lucht zelf kan niet ontsnappen aan het water, omdat water lucht zo makkelijk in zich opneemt. Het wordt allerlei kanten opgestroomd, behalve die kant op waar het zelf naar toe zou gaan.


De hoofdelementen in de beweeglijke tekens verliezen hun stevigheid wanneer zij het subelement als bron hebben:

  • Wil Aarde door de Lucht vervoerd worden, dan dient het de eigen stevigheid op te geven,
  • Wil de Lucht door het Water vervoerd worden, dan dient het neer te slaan,
  • Wil het Vuur door de Aarde vervoerd te worden, dan dient het te blijven waar het is, en
  • Wil het Water door het Vuur vervoerd te worden, dan verliest het zijn vochtigheid.


Tot zover het circulaire denken. Is dit plausibel? Het hangt in ieder geval mooi samen. Ik heb er niet veel moeite voor hoeven doen om het te bedenken. Hangt het samen met de realiteit? Welke realiteit? Die van de astrologie? Misschien. De dagelijkse wereld? Wie weet? Waarom niet? Had ik dit nu zelf ooit bedacht, gehoord of geleerd? Ik weet het niet. Ik weet dat ik geen expert ben in de astrologie, maar kan ik wel met gemak een cirkelredenering opzetten, die veel onderlinge samenhang vertoont – mijn samenhang.