Wijsheid der ijdelheden

Prediker behoort tot de wijsheidsliteratuur. Onlangs hoorde ik iemand zeggen, dat hij dit boek nog een keer wilde lezen. Ik heb het ooit gelezen en had mij herinnerd dat het niet veel voorstelde. Toch even opnieuw bekeken. Het eerste wat mij opviel, is dat het nogal uitmaakt welke bijbelversie je leest. De interpretatie van het boek kan echt anders zijn. Ik heb ditzelfde boek in een aantal vertalingen gelezen en de verschillen zijn soms ongelooflijk groot. De versies, die ik bekeken heb, zijn de nieuwe vertaling, de StatenVertaling (Jongbloed-editie) en de Willibrordus-vertaling. De laatste is de vertaling voor de katholieken, de eerste twee zijn protestants. Hierbij heb ik gebruik gemaakt van de website www.biblija.net. Ik vind het prachtig om al die vertalingen zo toegankelijk naast elkaar te zien staan.
Update: sinds 2014 is die website niet meer gratis toegankelijk.
In deze blog laat ik een aantal verzen zien. In de eerste tabel gaat het over verschillende weergaven van dezelfde inhoud. In de tweede staan een aantal voorbeelden van slechte redenaties in het boek – er zijn er meer en in de derde tabel het niveau van wijsheid waarover Prediker beschikt.
Tabel 1: interpretatieverschillen

vers Nieuwe vertaling Statenvertaling Willibrordus
1:2 Lucht en leegte, zegt Prediker, lucht en leegte, alles is leegte. IJdelheid der ijdelheden, zegt de prediker; ijdelheid der ijdelheden, het is al ijdelheid. IJl en ijdel, zegt Prediker, ijl en ijdel, alles is ijdel.
3:12 Ik heb vastgesteld dat voor de mens niets goeds is weggelegd, behalve vrolijk te zijn en van het leven te genieten. Ik heb gemerkt, dat er niets beters voor henlieden is, dan zich te verblijden, en goed te doen in zijn leven. Daarom lijkt het mij voor de mens nog het beste vrolijk te zijn en het er goed van te nemen.

Ik ga ervan uit dat allen dezelfde tekst als uitgangspunt hebben genomen. Het eerste voorbeeld is misschien wel de beroemdste uitspraak uit Prediker. Zie hoe verschillend zij weergegeven wordt. Lucht en leegte is een heel ander begrippenpaar dan ijl en ijdel en beide zijn heel anders dan een recursieve ijdelheid. De overeenkomst is goed te zien, maar de verschillen springen meer in het oog. Lucht en leegte introduceert de betekenisloosheid van het onderwerp, ijdelheid der ijdelheden wijst de lezer op de verwerpelijkheid van dat wat besproken gaat worden, ijl en ijdel bereidt de lezer voor op een verhandeling over ongefundeerde opschepperij.
De oplossingen voorgesteld in hoofdstuk 3, vers 12 verschillen evenzeer veel van elkaar. De versie van de nieuwe bijbelvertaling heeft de conclusie dat alles verkeerd is, maar dat in die totaal betekenisloze situatie genieten nog de beste handelwijze is. De Statenvertaling dat de beste oplossing is zich tevreden te stellen met dat was is en zich te concentreren op goed te handelen. De Willibrordvertaling raadt de mens aan zich onder te dompelen in de feestvreugde. Buiten dat ik persoonlijk vind dat de tweede omschrijving de meest waarachtige houding is, blijkt het nogal uit te maken welke vertaling gelezen wordt. Het zijn compleet verschillende boeken geworden.

Tabel 2: slechte redeneringen

vers Nieuwe vertaling Statenvertaling Willibrordus
4:13 Beter een wijze jongen die van lage afkomst is dan een oude dwaze koning die zijn oren sluit voor goede raad. Beter is een arm en wijs jongeling, dan een oud en zot koning, die niet weet van meer vermaand te worden. Beter een arme jonge man die wijs is dan een oude koning die dwaas is en geen enkele raad meer aanneemt.
6:2 God geeft iemand rijkdom, bezittingen en aanzien; er ontbreekt hem in zijn leven niets van wat hij zich gewenst heeft, maar God staat niet toe dat hij ervan geniet. Dat laat hij een vreemde doen. Leegte is het, een ellendige en trieste zaak. Een man, denwelken God gegeven heeft rijkdom, en goederen, en eer; en hij heeft voor zijn ziel aan geen ding gebrek, van alles wat hij begeert; en God geeft hem de macht niet, om daarvan te eten, maar dat een vreemd man dat opeet. Dit is ook ijdelheid en een kwade smart. God geeft iemand rijkdom, welstand en aanzien, alles wat hij maar wensen kan. Maar God laat niet toe dat hij ervan geniet en een vreemde maakt alles op. Dat is ijdel, een trieste zaak.
8:17 maar bij alles wat God doet onder de zon, zo heb ik ingezien, doet hij wat hij doet. De mens is niet in staat de zin ervan te vinden. Hij tobt zich af en zoekt ernaar, maar hij vindt hem niet, en al zegt de wijze dat hij inzicht heeft, ook hij is niet in staat de zin ervan te vinden. Toen zag ik al het werk Gods, dat de mens niet kan uitvinden, het werk, dat onder de zon geschiedt, om hetwelk een mens arbeidt om te zoeken, maar hij zal het niet uitvinden; ja, indien ook een wijze zeide, dat hij het zou weten, zo zal hij het toch niet kunnen uitvinden. dan nog, stelde ik vast, krijgt hij geen inzicht in het werk van God en in alles wat er gebeurt onder de zon. Hoe hij zich ook inspant, tot inzicht komt hij niet. Zelfs de wijze is daartoe niet in staat, ook al beweert hij van wel.
12:12 En tot slot, mijn zoon, nog deze waarschuwing: er komt geen einde aan het aantal boeken dat geschreven wordt, en veel lezen mat het lichaam af. En wat boven dezelve is, mijn zoon! wees gewaarschuwd; van vele boeken te maken is geen einde, en veel lezens is vermoeiing des vleses. Ten slotte nog dit, mijn zoon, wees gewaarschuwd: veel boeken schrijven is een werk zonder eind, en veel studeren put een mens uit.

Vers 4:13 is een voorbeeld van een vals dilemma. Daarbij blijft er weinig te kiezen over voor de lezer. Wie kan het met deze stelling oneens zijn?
Verzen 6:2 laat zien wat de instelling van Prediker is. Rijkdom, bezittingen en aanzien zijn zaken, die je verkrijgt ten opzichte van je medemens. Je kan deze alleen meer bezitten, als een grotere groep anderen deze niet bezitten. Dus om nou te zeggen, dat dat met levensvervulling te maken kan hebben, dat lijkt mij niet zo wijs. Dat is alleen maar weggelegd voor een kleine groep. Verder is de beschrijving inderdaad 'hemeltergend'. Maar net zoals bij het valse dilemma in 4:13 doorstaat deze argumentatie ook niet de eenvoudigste toets. Wat er feitelijk staat is: is het niet hoogst onrechtvaardig als iemand alles heeft wat zijn hartje begeert, maar een ander gaat ermee vandoor? Onlangs las ik een tegeltjeswijsheid op facebook: Je succes dank je aan je eerste vrouw, je tweede vrouw dank je aan je succes. Had zo in Prediker kunnen staan.
Vers 8:17 is het laatste vers van hoofdstuk 8. De interpretatie is vrij eensluidend dat Gods wegen ondoorgrondelijk zijn en wijsheid niet te vergaren is. Zullen we Prediker bij deze dan maar wegdoen? Ik lees hier: niemand kan beweren wijs te zijn, maar ik ben het wel.
Vers12:12 is een interne tegenspraak: hoe kan een schrijver afkeuren dat lezers lezen? Hoe wilt de schrijver dan zelf gelezen worden? Is dit een aansporing om verder niets meer te leren? Hierna niets meer? Veel broden bakken is trouwens ook heel vermoeiend. En hoe meer je er bakt, hoe meer er achteraf overblijft, want je kan ze niet allemaal opeten. Dit vers is niet serieus te nemen. Maar stel dat je kijkt naar de boodschap, dan staat er feitelijk dat na dit boek niets meer gelezen behoeft te worden. Dan vind ik ijdelheid der ijdelheden nog de beste vertaling van vers 1:2.

Hoofdstuk 7 gaat over wijsheden en bijna aan het einde zijn de volgende drie verzen te lezen. Tabel 3: wat is wijsheid?

vers Nieuwe vertaling Statenvertaling Willibrordus
7:25 Ik heb met heel mijn hart kennis gezocht en alles wat er is heb ik proberen te doorgronden. Ik heb wijsheid gezocht en wilde tot een slotsom komen; van het kwaad heb ik de dwaasheid willen kennen, van de dwaasheden de waanzin. Ik keerde mij om, en mijn hart, om te weten, en om na te speuren, en te zoeken wijsheid en een sluitrede; en om te weten de goddeloosheid der zotheid, en de dwaasheid der onzinnigheden. Ik heb mij er met alle zorg en ijver op toegelegd om erachter te komen wat wijs en verstandig is en ik heb alleen maar ontdekt dat slechtheid dom en dwaasheid onverstandig is.
7:26 En wat ik vind is altijd weer een vrouw die bitterder dan de dood is, die een valstrik is. Haar hart is een klapnet en haar handen zijn ketenen. Een mens die God behaagt zal aan haar ontsnappen, maar een zondaar laat zich door haar strikken. En ik vond een bitterder ding, dan de dood: een vrouw, welker hart netten en garen, en haar handen banden zijn; wie goed is voor Gods aangezicht, zal van haar ontkomen; daarentegen de zondaar zal van haar gevangen worden. Nog bitterder dan de dood vond ik de vrouw die een vangnet is, en van wie het hart een val is en de handen boeien zijn. Wie de gunst van God geniet kan eraan ontsnappen, maar de zondaar raakt erin verstrikt.
7:27 Al met al, zegt Prediker, is dat de slotsom van mijn onderzoek. Ziet, dit heb ik gevonden, zegt de prediker, het ene bij het andere, om de sluitrede te vinden Dit, zegt Prediker, heb ik bij mijn zoeken naar inzicht geleidelijk ontdekt.

Dit kan toch niet serieus genomen worden? In vers 7:26 staat dat de man nergens invloed op heeft. Het komt of door God of door de vrouw. Geen wonder dat die prediker zich zo slecht voelde. Dit klinkt mij enkel heel depressief in de oren. Om in stijl af te sluiten: ik vond het een bittere pil.