De Gorgias: trouw aan zichzelf.

Gorgias wordt op verschillende manieren geïnterpreteerd. Regelmatig als een werk, waarin gesproken wordt over de waarde van retorica. Het wordt tentoongesteld als een bij tijden zelfs bitter gevecht. Dat was niet de indruk, die ik had bij het lezen van het boek. Er wordt zeker fel gesproken en alle drie de dialogen worden tot op het laatste argument uitgevochten, maar zeker Gorgias komt heel gemoedelijk en welwillend over. Hij laat zich leiden door Sokrates en lijkt eerder benieuwd hoe Sokrates het aan zal pakken dan dat het hem verontrust. Wanneer Kallikles naderhand onbeleefd wordt tegen Sokrates is het Gorgias die hem tot de orde roept.

Wat mij verder nog aan het boek opviel is dat het boek niet uit een driedeling bestaat, maar er is nog een vierde gesprek aanwezig en dat is een monoloog van Sokrates. Dat veranderde mijn beeld van het onderwerp van het boek. Wat is de boodschap, als ik het boek uit vier in plaats van drie delen zie?
In het vierde gesprek zet Sokrates uiteen, wat hij zelf als basis van het leven ziet en hoe volgens hem mensen moeten leven. Het gaat dan over de integriteit van het mens-zijn. Wanneer ben je als mens op de goede weg om jezelf te zijn? Hoe weet je, wanneer je je ontwikkelt, dat je met een voor jezelf goede ontwikkeling bezig bent?

Plato vooronderstelde een driedeling van de ziel, te weten:

  1. de begeerte,
  2. de moedige, en
  3. de redelijke.

De begeerte werd het lage streven genoemd. De moed het edele streven en de redelijkheid het hogere streven. Één keer gokken welke vorm van streven volgens de filosofen Plato en Sokrates de voorkeur had. (Oppervlakkig gezien lijkt dit op de driedeling van Freud met zijn ich, es en über-ich. Even iets langer nadenken laat grote verschillen zien, daar er in de kijk van Freud bijvoorbeeld geen plaats is voor een positieve kracht als moed.) Deze driedeling komt overeen met de drie personen, waar Sokrates mee spreekt. Kallikles staat voor de begeerte, Polos representeert de moedige en Gorgias vertegenwoordigt het redelijke. Op een site heb ik als vertalingen voor Polos en Kallikles respectievelijk ‘veulen’ en ‘met een reputatie van schoonheid’ gelezen. Duidelijker kan het haast niet.

Het blijkt ook uit de volgende manieren hoe Sokrates zijn gesprekspartners aanspreekt. “Sokrates: Luister dan, Gorgias. Als er ooit iemand is die met een ander debatteert, omdat hij precies wil doordringen tot de kern van de zaak, dan ben ik dat wel en ik neem aan dat gij ook zo iemand zijt. Daar tracht ik mezelf tenminste aan te houden en dat moet ge goed weten.”, blz. 453.
“Sokrates: Wees niet bang om te antwoorden, Polos, want daar word je echt niet slechter van. Wees dapper en onderwerp je aan het gesprek als aan een medisch onderzoek. Antwoord met ja of nee. “, blz. 475.
“Sokrates: Ge toont in ieder geval karakter, Kallikles, door de openhartige manier waarop ge spreekt. Ge spreekt tenminste duidelijke taal. Anderen denken het, maar durven het niet te zeggen. Ik vraag u dan ook het onder geen voorwaarde op te geven, opdat werkelijk volkomen duidelijk wordt hoe er geleefd moet worden. Vertel me: ge zegt dat hartstochten niet moeten worden beteugeld, als je jezelf wilt zijn. Nee, het gaat erom die hartstochten op hun toppunt hoe dan ook te bevredigen, en dat is deugd, nietwaar?”, blz. 492.

Daarom gaat het in de Gorgias volgens mij niet over retorica, maar over hoe te leven. Het leven is er ongevraagd uit zichzelf. Alle basisprocessen tot en met zelfbewustzijn toe verlopen automatisch. Het is er en je hebt er maar mee te doen. Het leven is er zonder garantie en handleiding hoe te leven. Als er een reden is voor filosofie, dan is het om inzicht of antwoord te geven op deze vraag. Nietzsche noemde dit de afgrond van het zijn en zijn Übermensch was de mens, die een leven leidde in het volle bewustzijn van deze afgrond. Het concept van de Übermensch is zijn beste antwoord op de vraag hoe te leven. Dit concept is minimaal geïnspireerd door de houding die Kallikles inneemt (en waar Sokrates gehakt van maakt).

Sokrates staat symbool voor de man, die in een monoloog niet communiceert met zijn omgeving en daarmee voor het bewustzijn, dat onvermijdelijk aanwezig is. Met andere woorden: het individu, dat zijn verantwoordelijkheid voor zichzelf en zijn band met zichzelf nooit kan verloochenen. Indachtig: waar je ook bent, je komt altijd jezelf tegen.
Hij reikt tevens een handleiding aan hoe te leven en wat te vermijden. Hij beschrijft vier kennisgebieden, die steeds het optimale welzijn van lichaam en ziel behartigen en stelt deze tegenover vier vaardigheden die hetzelfde lijken te doen, maar die geen inzicht en richting aan de ontwikkeling van lichaam en ziel kunnen geven. Deze laatste vier zijn niet gericht op wat het beste is, maar op wat het aangenaamste is en hebben de schijn van waarde. Aldus ontstaat de volgende indeling:

Resultaat Ziel Lichaam
Politiek Zelfverzorging
Het beste Wetgeving Rechtspraak Gymnastiek Geneeskunde
Het aangenaamste Woordenzifterij Retorica IJdelheid Kookkunst

Sokrates vooronderstelt nog een hiërarchie in wetgeving, rechtspraak, gymnastiek en geneeskunde, want “Maar in werkelijkheid zijn sofisten beter dan redenaars, evenals wetgevers beter zijn dan rechters, en sportleraren beter dan artsen. ”, blz. 520.
In de dialoog met Gorgias staat de waarde van retorica ter discussie, wanneer hij laat zien dat de kunst om anderen te overtuigen nog geen richtlijn is voor het eigen handelen. Het is een vaardigheid en een ambacht, maar het heeft niets van doen met een handleiding hoe te leven. Je verzorgt je ziel niet beter door de technieken te beheersen, waarmee je andere mensen kan overtuigen. Integendeel, als je je ziel het beste wilt helpen, laat je dan overtuigen door de wijsheid van anderen. Werkelijke retorica is niet gericht op het behalen van winst, maar op het verzamelen van wijsheid en inzicht. Daar ieder mens met weinig inzichten start, is het duidelijk dat het pad van verzamelen van wijsheden gekenmerkt wordt door vaak overtuigd worden door anderen.
Via de dialoog met Polos laat hij inzien, dat het onbegrensd nastreven van de eigen wil geen goede manier is om de eigen ziel te helpen. Hij start met de stelling dat macht uitoefenen goed voor de machthebbers moet zijn. Vervolgens splitst hij dit uit naar het onderscheid tussen doen wat jezelf wilt doen versus doen wat je het beste lijkt. Polos trapt met open ogen in de val door te vragen of dat niet hetzelfde is. Overheersen van anderen doet de eigen ziel geen goed, integendeel zelfs. In de dialoog met Polos is met enige goede wil het onderscheid tussen Gymnastiek en IJdelheid te herkennen, daar het voor een deel gaat over hoe de machtigen en redenaars goed voor zichzelf zorgen. “Sokrates: Nee, beste kerel, omdat je mij probeert tegen te spreken met de retoriek die bij de rechtbank gebruikelijk is. Want daar bewijst de ene partij de schuld van de andere door vele respectabele getuigen te laten opdraven, terwijl de tegenpartij er maar een heeft of helemaal geen. Een dergelijke bewijsvoering is echter niets waard als het om de waarheid gaat.”, blz. 471-472.

In de dialoog met Kallikles laat hij de lezer ten slotte zien, dat er met iemand die zich laat leiden door eigen begeerte niet te communiceren valt, want een dergelijk persoon laat zich geen kant opsturen. Kallikles is zeer stevig verankerd in het mens-in-de-wereld-zijn. Hij is er helemaal op gericht om in het hier en nu in zijn menselijke behoeftes te voorzien en is totaal niet geïnteresseerd in alles wat hem hiertoe niet ten dienste staat. Hij leeft volledig hier en tracht een mens tussen de mensen te zijn in de wereld, waarin hij op dat moment leeft. Van hem zou de uitspraak kunnen zijn 'De tijden zijn hard,maar modern'. Waar Gorgias en Polos zich laten zich overtuigen is Kallikles zo a-moreel, dat geen tegengas van Sokrates hem hindert. Zodra Kallikles in het nauw komt, wil hij enkel nog ontsnappen door de dialoog af te breken. Gorgias weerhoudt hem hiervan, maar Kallikles verliest alle manieren uit het oog, terwijl hij nota bene de gastheer is die Sokrates uitgenodigd had met Gorgias te spreken.

Sokrates vraagt Kallikles met de volgende woorden toestemming zijn monoloog te starten: “Maar als ik aan mijn eind zou komen door een gebrek aan vleiende retoriek, zult ge zien dat ik mijn dood licht opvat, dat weet ik zeker. Want voor sterven op zich is niemand bang, tenzij hij totaal onredelijk en onmannelijk is, maar men schrikt wel terug van onrecht begaan: in de onderwereld aankomen met een ziel die door vele wandaden is belast, is het ergste kwaad dat bestaat. Als ge het goed vindt, zal ik u een verhaal vertellen om te laten zien dat dat zo is. ”, blz. 522.
De kern van zijn monoloog komt in de volgende woorden duidelijk naar voren: “Wat mij betreft, Kallikles, ik geloof in die verhalen en ik ben erop bedacht mijn ziel zo zuiver mogelijk aan de rechter voor te leggen. De eerbewijzen die de meeste mensen nastreven, zeg ik dus vaarwel en ik wil proberen met de waarheid voor ogen zo goed mogelijk te zijn zolang ik leef, en wanneer ik sterf zo goed mogelijk te sterven. ”, blz. 526. Tot slot: “Want het is een schande als wij in de staat waarin wij nu blijken te zijn, met veel bravoure zouden optreden alsof wij iets waren, terwijl we nooit dezelfde mening hebben over bepaalde kwesties, zelfs niet over de belangrijkste. Zo ernstig schieten wij in ontwikkeling tekort. ”, blz. 527. Dat is voor Sokrates het kernprobleem van iemand, die zich richt op de schijn van waarde in plaats van trachten te leven in de werkelijkheid.

In de dialoog met Polos staat de waarde van de ijdelheid ter discussie en in de dialoog met Kallikles staat de woordenzifterij ter discussie. De waarde van de kookkunst wordt niet uitvoerig ter discussie gesteld. Die wordt door Polos direct beaamd. Wat mij tot deze interpretatie deed komen, was de sfeer van elke dialoog. Gorgias is de gehele tijd de goedwillende, aimabele tegenstander. Net zoals iemand, voor wie de tijd van strijd voorbij is en nog het plezier van de handeling resteert. Het belang om zich te houden aan de regels is belangrijker, dan de winst op het moment zelf. Mocht hij verliezen, dan deert dat Gorgias niet, omdat hij dan wint aan kennis. Typerend voor een persoon, die meer gericht is op ervaring en vergaring van wijsheid op lange termijn dat het gewin op korte termijn.

Polos daarentegen, is gericht op rechtvaardigheid en kijkt met grote ogen op naar de machtigen van deze aarde. Hij gaat er in zijn onbevangenheid van uit dat zij, die meer macht hebben om te doen wat zij zelf willen, een gelukkiger leven hebben dan zij, die daarin gedwarsboomd worden. Hij gelooft in zijn eigen woorden en wenst zich te houden aan zijn eigen principes. Sokrates kan hem daardoor vrij eenvoudig overtuigen dat als Polos zich houdt aan zijn eigen woorden, hij het tegenovergestelde dient te beweren, dan wat hij in zijn naïviteit beweert.
Het belangrijkste voor Polos is het behoud van zijn ongeschondenheid. Zijn frisse levenshouding schalt door zijn woorden heen. Hoe anders is dat bij Gorgias, die een zachtheid uitstraalt en hoe anders bij Kallikles en Sokrates. Met Kallikles spreekt de man van de wereld, hij die midden in het gevecht staat en het maakt niet uit hoe, maar vooral dient te overleven. Hoe denkt en handelt iemand, die weet dat het geluk en misschien zelfs het leven van de mensen, waar hij het meeste omgeeft, van zijn prestaties in de wereld afhankelijk zijn? Hoe denkt de persoon, die zijn ambities wil verwezenlijken, die zijn dromen waar wil maken? Nietzsche sprak over hen als de Übermenschen, Plato zette hen neer als de mensen, die weten hoe het is om op het slagveld te staan en te weten hoe het is, als de vijand nadert.
Sokrates ten slotte is de persoon, die spreekt zonder met anderen rekening te houden, en enkel zichzelf rekenschap af te geven. Sokrates middels Plato geeft een heel ander antwoord. In de Gorgias geeft hij elk deel van de ziel richtlijnen waar zich op te richten en wat te vermijden. In alle vier de delen komt dit onderscheid tussen dat wat van waarde is en dat wat van waarde lijkt terug.

“Dat noem ik dus verleiding en ik vind het iets schandelijks, Polos - ja, ik wend mij nu tot jou -, omdat het zich richt op het aangename in plaats van op het goede. Volgens mij is dat geen kunst maar handigheid, omdat het geen woord zegt over de ware aard van zijn onderwerpen en de oorzaken van de dingen niet kan aangeven.", pag. 464-465.
Sokrates bij monde van Plato had een zeer strikt, hiërarchisch wereldbeeld in welke zijn eigen levenshouding aantoonbaar de beste bleek te zijn. Na de dood dient de mens zijn verantwoording over het leven af te leggen en wordt hij voor eeuwig gestraft dan wel beloond. Het doet heel herkenbaar Christelijk aan. Sokrates is iemand die afziet van alle wereldse beloningen en zich voor de volle honderd procent richt op een gedisciplineerd leven vol normen, waarden, wetten en regels, opdat zijn ziel zuiver en rustig blijft. Daarom tot slot, het einde van de Gorgias, de laatste woorden van Sokrates:
“Laten wij daarom als leidraad het argument nemen dat ons nu geopenbaard is. Het zegt ons dat de beste manier van leven is ons bij leven en sterven te oefenen in rechtvaardigheid en in al de andere deugden. Laten wij die levenswijze dus volgen en alle andere mensen daartoe aansporen, en niet de manier van leven waarop gij vertrouwt en waartoe gij me wilt brengen. Die heeft immers geen enkele waarde, Kallikles."

Link Korte beschrijving
Engelstalige wikipedia Concentreert zich vooral op de strijd over wat retorica is.
Stanford universiteit Beschrijft de Gorgias als een gevecht tussen politiek leven en een filosofisch leven.
Mailwisseling Bernard Suzanne Bij deze tekst herkende ik veel van mijn interpretatie. Hier vond ik de uitleg van de namen en zag ik ook het onderscheid dat refereerde aan de ziel terug.
Nederlandstalige wikipedia Afstandelijke beschrijving van de Gorgias in de beste traditie van Wikipedia. Blijft daardoor wel meer op de vlakte dan nodig.
Cursusboek van de Belmont university, Tennessee Beschrijving van de Gorgias als een gevecht, wat hoorde bij de Griekse cultuur. Het is een strijd tussen twee partijen over wat een goed leven is. De prijs is het publiek. Voor Sokrates de redding van hen, voor Gorgias c.s. hun winst als betalende klanten.