Wat ik tegen u zeg, zeg ik niet tegen mijzelf.

Dit is een boek, Yuval Harari's 'Sapiens', dat ik aan de ene kant met bewondering, maar aan de andere kant met afkeuring heb gelezen. Bewondering, omdat het mooi en vlot geschreven is, omdat er veel betrokkenheid met de mens, geschiedenis en aarde uitspreekt, omdat hij veel weet en veel deelt. Afkeuring, omdat er mijns inziens een negatief wereldbeeld onder verborgen zit – ik meende dat de hele tijd te ervaren –, omdat mij verklaringen nogal opgedrongen werden – ik had meermaals het gevoel 'Dit is uw Wereld' te lezen –, omdat ik dat gevoel automatisch heb als het verklaringsgehalte van een boek over sociale factoren te hoog wordt – als iemand het beter weet, dan ben ik het (heb ik zowel als gevoel als zelfspot) – en omdat ik redelijk wat conclusies helemaal niet leuk vond om door overtuigd te worden. Dat is niet de wereld waarin ik zou willen leven.

Een paar voorbeelden van zijn te eenvoudige verklaringen:
Op een gegeven moment bespreekt hij hoe de wereldmacht overgaat van eerst Spanje van Nederland en daarna naar Engeland, waar het Frankrijk had kunnen zijn. Van Spanje naar Nederland zou onder meer komen doordat de Hollandse koopmannen veel betrouwbaarder waren in het betalen van hun schulden. Dat Engeland zich veel beter ontwikkelde dan Frankrijk, kwam volgens hem onder meer doordat in Frankrijk er ooit een heel grote aandelencrisis had voorgedaan.

Ok. De eerste aandelencrisis ooit was in Nederland en werd veroorzaakt door een prijsval van de prijs van tulpenbollen. De VOC is de eerste organisatie die ooit een aandelenemissie heeft gedaan. Die heeft in de eerste jaren helemaal geen winst gemaakt. Sterker nog, er werd direct fraude gepleegd en de eerste dividend die uitbetaald werd was niet in geld, maar in specerijen. Na honderd jaar VOC was het beter geweest het geld op de bank te hebben gezet dan in de VOC geïnvesteerd. Zo betrouwbaar was het hier allemaal niet.
Wat hij verder vergeet te zeggen is dat een van de redenen dat Amsterdam het financiële hart van Europa werd dat er meer godsdienstvrijheid was en veel mensen uit Portugal en Spanje naar de Lage Landen kwamen. De grootvader van Spinoza bijvoorbeeld. En hij vergeet te vermelden dat een van de vele redenen dat de Engelsen opkwamen het huwelijk van Willem III van Oranje met Mary Stuart was. Samen met Willem III vertrokken veel zaken- en timmerlieden naar Engeland. Zowel Londen als financieel hart en de werven hebben hier baat bij gehad. Maar er speelde natuurlijk nog veel meer. Of wat ik zei de doorslaggevende redenen zijn geweest? Die kans is nihil. Situaties zijn doorgaans zo complex, dat ze niet eens in kaart te brengen zijn. Laat staan dat ze zich eenvoudig laten verklaren.

In zijn boek stelt hij zaken veel te simplistisch voor. Dat terwijl hij het zelf weet. Dat laatste vind ik misschien nog wel het vervelendst aan het boek. Na de volgende passage heb ik de hele tijd doorgelezen met het idee dat ik het boek als ik hem serieus nam, vanaf dat moment opzij had moeten leggen. Ik laat hem aan het woord om de beste kritiek op zijn eigen boek te geven:

'Sommige wetenschappers komen wel degelijk met deterministische verklaringen van gebeurtenissen als de opkomst van het christendom. Ze proberen de menselijke geschiedenis te reduceren tot een uitwerking van biologische, ecologische of economische krachten...Maar de meeste historici staan in de regel sceptisch tegenover dat soort deterministische theorieën. Dit is een van de onderscheidende kenmerken van de geschiedkunde als academische discipline: hoe meer je van een bepaalde historische periode weet, des te moeilijker wordt het om te verklaren waarom iets op een bepaalde manier gegaan is en niet anders.... In wezen waren de mensen die zo'n tijdperk het beste kenden – de mensen die destijds leefden – het onwetendst van allemaal.... Het is een ijzeren wet van de geschiedenis dat datgene wat achteraf onvermijdelijk lijkt toendertijd bepaald niet zonneklaar was. Onze tijd is al niet anders.”, blz. 256-257.